Wie in het Groene Hart over een dijk rijdt en naar beneden kijkt, ziet het probleem meteen: het land ligt lager dan het water. Al eeuwen pompt Nederland zijn veenweidegebieden droog om er koeien op te kunnen houden, en al eeuwen zakt de grond daardoor verder weg. Bij Leiden proberen onderzoekers dat proces te keren met een gewas dat hier niemand verwacht: rijst.

Waarom droogleggen de bodem opeet

Veen is opgeslagen plantenresten, en zolang het onder water staat, blijft het zitten. Zodra het droogvalt en er zuurstof bij komt, gaat het rotten. Dat is precies wat er onder de Nederlandse weilanden gebeurt: het veen breekt af, de grond zakt, en de koolstof die er eeuwenlang in opgesloten zat, verdwijnt als CO2 de lucht in.

Elke oplossing die de bodemdaling echt stopt, komt dus neer op hetzelfde: het waterpeil omhoog. Het probleem is dat gras en koeien slecht gedijen op een drassig land. De vraag is dan wat je er wel mee kunt.

Rijst als antwoord

Rijst is bij uitstek een gewas dat op natte grond groeit. Onderzoekers van de Universiteit Leiden begonnen daarom in het voorjaar van 2023 een proef op veengrond bij Leiden, met zo'n 3.000 rijstplanten. Het doel is breder dan alleen klimaat: naast bodemdaling en CO2-uitstoot kijken de onderzoekers ook naar verzilting en naar de vraag of een nattere polder meer ruimte biedt aan planten en dieren.

De proef heeft opvallende bijvangst. In de velden zwemmen Afrikaanse meervallen mee, die bemesten en tegelijk plagen onder controle houden. Er lopen zelfs antropologen mee, om te onderzoeken hoe mensen naar zo'n veranderd landschap kijken.

De eerste oogst was bijna niets

Het Nederlandse weer had weinig geduld met het experiment. Precies tijdens de bloei sloeg een koude periode toe, met als gevolg dat slechts een procent van de bloemen zich tot een korrel ontwikkelde. Als oogst stelde dat vrijwel niets voor.

Dat leverde vooral een concrete onderzoeksvraag op: welke rijstrassen kunnen tegen kou? In het jaar erna gingen 32 verschillende varieteiten de grond in, afkomstig uit onder meer Japan, Rusland, Oezbekistan, Italie en Zweden, landen waar rijst ook buiten de tropen wordt geteeld.

Het methaanvraagstuk

Er zit een addertje onder het waterpeil. Natte rijstteelt stoot methaan uit, een broeikasgas dat op korte termijn veel krachtiger werkt dan CO2. De winst die je boekt door het veen nat te houden, kun je zo weer verspelen.

De onderzoekers zetten daar een nuchtere vergelijking tegenover: op diezelfde drooggelegde veenweiden lopen nu koeien, en ook die stoten methaan uit. De eerlijke vraag is dus niet of rijstvelden methaan produceren, maar hoe de totale balans uitpakt ten opzichte van wat er nu gebeurt. Dat is precies wat verder onderzoek moet uitwijzen.

Geen wondermiddel, wel een optie

Niemand bij het project verwacht dat het Groene Hart verandert in een rijstdelta. Daarvoor is de opbrengst te onzeker en het klimaat te wisselvallig. Maar voor stukken veenweide waar de bodemdaling het hardst gaat en gewone landbouw op termijn onhoudbaar wordt, is het een van de weinige antwoorden die zowel water vasthoudt als voedsel oplevert.

Voorlopig levert de polder bij Leiden vooral kennis op in plaats van rijst. In een land dat langzaam onder zijn eigen voeten wegzakt, is dat op zichzelf al een oogst.