Voor het eerst in de geschiedenis gaf het KNMI deze week code rood af vanwege hitte. Zelfs in eerdere recordzomers bleef het bij code oranje. Dat dit niveau van extreme hitte tegenwoordig binnen bereik ligt, is geen toeval — het hangt rechtstreeks samen met de opwarming van de aarde.

Hoe je een hittegolf 'toeschrijft'

Wetenschappers hebben een methode om de vraag te beantwoorden: had deze extreme hitte ook kunnen optreden zonder klimaatverandering? Dat heet klimaatattributie. Onderzoekers simuleren daarbij het huidige klimaat — met ruwweg 1,3 graad opwarming sinds het pre-industriële tijdperk — en vergelijken dat met een gesimuleerd klimaat zónder menselijke invloed. Het verschil in kansen laat zien hoeveel de opwarming bijdraagt. Het KNMI is medeoprichter van het internationale samenwerkingsverband World Weather Attribution, dat dit soort analyses uitvoert.

Vaker en heter

De uitkomst is telkens dezelfde richting: extreme hitte komt door de opwarming vaker voor en wordt heter. Volgens het KNMI zijn sommige recente hittegolven zonder klimaatverandering zelfs vrijwel onmogelijk geweest. Ook in Nederland is het patroon duidelijk zichtbaar: het aantal hittegolven in De Bilt is deze eeuw fors hoger dan in de vorige, en een groot deel van alle geregistreerde hittegolven sinds 1901 valt ná het jaar 2000.

Belangrijk is dat klimaatverandering niet uit het niets nieuwe weerpatronen schept. De hitte van nu ontstaat, zoals altijd, door een hogedrukgebied dat warme lucht uit het zuiden aanvoert. Maar de luchtmassa's die daarbij naar het noorden trekken, beginnen op een hoger temperatuurniveau dan vroeger. Hetzelfde weertype levert daardoor nu structureel hogere temperaturen op.

Wat 2025 al liet zien

De Europese hittegolf van vorig jaar bood een voorproefje. Onderzoekers van het Grantham Institute van Imperial College London becijferden dat die hitte in onderzochte steden flink warmer en veel waarschijnlijker was geworden door de opwarming, en dat een aanzienlijk deel van de hittegerelateerde sterfte aan klimaatverandering was toe te schrijven. De precieze getallen verschillen per studie en stad, maar de conclusie is robuust: de menselijke invloed maakt zulke hitte zwaarder en frequenter.

Het 'nieuwe normaal'

Waar de beruchte hitte van 1976 nog een uitschieter was aan de rand van wat het toenmalige klimaat kon voortbrengen, is de hitte van 2026 het gevolg van een fundamenteel veranderd klimaatsysteem. Klimaatscenario's van het KNMI laten zien dat bij verdere opwarming extreme dagtemperaturen in het zuiden van Nederland richting de 40 graden kunnen gaan. Voor wie in de tweede helft van deze eeuw leeft, zal een hittegolf als deze waarschijnlijk niet uitzonderlijk meer zijn — maar gewoon een warme zomerweek.