Stel: het is 38 graden, en een alleenwonende vrouw van in de tachtig bezwijkt aan een hartaanval. De arts noteert hartfalen als doodsoorzaak. Hitte komt er niet aan te pas — want hitte is geen erkende doodsoorzaak in de standaardclassificatie van ziekten. Dat is precies waarom hitte een 'silent killer' heet.

Hitte doodt zelden rechtstreeks

Wat hitte doet, is het lichaam zo zwaar belasten dat kwetsbare mensen bezwijken aan de gevolgen: een hartritmestoornis, een longembolie, uitdroging die uitloopt op nierfalen, of een beroerte. Al die sterfgevallen worden geboekt onder de onderliggende aandoening — en hitte verdwijnt uit het beeld. Het officiële aantal "hittedoden" is daardoor een forse onderschatting.

Oversterfte als meetlat

Om het werkelijke dodental te achterhalen gebruiken epidemiologen een omweg: oversterfte. Ze vergelijken het werkelijke aantal sterfgevallen in een periode met het aantal dat op grond van eerdere jaren werd verwacht. Alles daarboven is "extra" sterfte, die tijdens een hittegolf aan de warmte wordt toegeschreven. Het RIVM monitort die cijfers wekelijks en slaat alarm zodra de lijn boven de verwachte bandbreedte uitkomt.

De methode werkt per definitie achteraf: pas weken later, als de statistieken zijn bijgewerkt, is duidelijk hoeveel mensen de hitte het leven heeft gekost.

61.000 doden in één Europese zomer

De Europese maat van het probleem werd zichtbaar na de recordzomer van 2022. Onderzoekers analyseerden sterftecijfers uit tientallen landen en publiceerden in het tijdschrift Nature Medicine een onthutsende schatting: ruim 61.000 mensen stierven die zomer aan hittegerelateerde oorzaken. Vrouwen en hoogbejaarden bleken het kwetsbaarst. Ter vergelijking: de beruchte hittegolf van 2003 eiste in Europa naar schatting tienduizenden levens en leidde tot de oprichting van nationale hitteplannen, waaronder het Nederlandse Nationaal Hitteplan.

Het aandeel van klimaatverandering

Een deel van de hittesterfte is rechtstreeks toe te schrijven aan klimaatverandering. Internationaal onderzoek waaraan het RIVM meewerkte, concludeerde dat een aanzienlijk deel van de hittedoden in Nederland nu al samenhangt met de opwarming — en dat dit aandeel zal groeien naarmate hittegolven heviger worden.

Er is ook goed nieuws: het Nationaal Hitteplan en de toegenomen bewustwording lijken effect te hebben. De geschatte kans om aan hitte te overlijden is sinds 2010 gedaald, deels door betere voorlichting aan zorgprofessionals en kwetsbare groepen.

Wie loopt het meeste risico?

De kwetsbaarste groep is duidelijk: mensen van 75 jaar en ouder. Zij zweten minder efficiënt en hebben een verminderd dorstgevoel, waardoor uitdroging ongemerkt optreedt. Ook bewoners van verpleeghuizen en mensen met een beperking lopen extra gevaar. Tijdens de hittegolf van augustus 2020 lag de sterfte in de langdurige zorg fors hoger dan gemiddeld, blijkt uit CBS-cijfers.

Daarbij spelen sociale factoren mee: wie alleen woont en weinig contacten heeft, mist een vangnet — zeker in de zomer, als mantelzorgers weg zijn. Sommige medicijnen, zoals plasmiddelen, vergroten bovendien het risico op uitdroging.

Nu telt elke dag

De oversterfte tijdens een hittegolf treedt zelden meteen op de eerste hete dag op, maar loopt op naarmate de warmte aanhoudt en het lichaam — vooral bij ouderen — geen kans krijgt te herstellen in koele nachten. Juist daarom is volhouden met de simpele adviezen zo belangrijk: voldoende drinken, de felle middagzon mijden, en een oogje houden op kwetsbare buren en familieleden. De stille moordenaar laat zijn sporen pas na in de cijfers — als ingrijpen te laat is.