Vandaag is het precies vijftien jaar geleden dat Noorwegen werd opgeschrikt door de zwaarste aanslag uit zijn naoorlogse geschiedenis. Op 22 juli 2011 doodde Anders Breivik 77 mensen. En zijn schaduw reikt tot vandaag.

Wat er gebeurde

Breivik bracht op die dag eerst een bomaanslag tot ontploffing bij regeringsgebouwen in Oslo, waarbij acht mensen omkwamen. Daarna reisde hij naar het eiland Utøya, waar een jongerenkamp van de Arbeiderspartij plaatsvond, en schoot hij 69 mensen dood, voor het merendeel tieners. In totaal vielen er 77 doden.

De erfenis van een manifest

Wat de aanslagen zo'n lange nasleep geeft, is niet alleen het geweld zelf, maar het manifest van 1.500 pagina's dat Breivik verspreidde. Anderhalf uur voor de aanslagen mailde hij het naar meer dan duizend ontvangers en zette hij het op extremistische platforms.

Dat document is uitgegroeid tot een naslagwerk voor andere daders. Onderzoeker Elanie Rodermond noemt Breiviks manifest "het begin van een keten van manifesten": aanslagplegers die schrijven, verwijzen naar hun voorgangers, en zo weer volgende daders inspireren.

Van Christchurch tot Buffalo

De voorbeelden zijn concreet en gruwelijk. In 2019 schoot Brenton Tarrant in Christchurch 51 moskeegangers dood; hij noemde Breiviks document zijn belangrijkste inspiratie. In 2022 doodde Payton Gendron tien zwarte Amerikanen in Buffalo, met verwijzingen naar Breivik op zijn wapens.

Ook daarna dook de naam Breivik op, onder meer bij een aanslag op een moskee in San Diego in 2024 en bij daders in het Duitse Hanau en het Turkse Eskisehir. Telkens dezelfde rode draad: een dader die zich spiegelt aan een eerdere.

Een patroon dat online leeft

Het is geen toeval maar een patroon. De New York Times berekende in 2019 dat ongeveer een op de drie extreemrechtse aanslagplegers zich liet inspireren door eerdere daders, met kennis die online wordt gedeeld.

Vijftien jaar na Utøya herdenkt Noorwegen zijn doden, maar de bredere les is ongemakkelijker: het gedachtegoed dat Breivik verspreidde, is nooit helemaal verdwenen. Het reist mee, van manifest naar manifest.