Er is een wereld van verschil tussen een spontane schaterlach en een beleefd 'haha' tijdens een vergadering. Dat verschil blijkt ook letterlijk in de hersenen te zitten: nieuw onderzoek beschrijft twee aparte netwerken voor lachen — en legt een verrassend verband met de manier waarop ons brein pijn dempt.
Twee soorten lachen
Neurowetenschappers Fausto Caruana en Sophie Scott brengen in een overzichtsstudie, gepubliceerd in het tijdschrift Trends in Neurosciences, voor het eerst twee afzonderlijke 'lachnetwerken' in kaart.
Het eerste netwerk hoort bij spontaan lachen en leunt op evolutionair oude hersengebieden die nauw verweven zijn met emotie en sociale binding. Wordt dit netwerk geprikkeld, dan ervaar je echte blijdschap; de lach barst als vanzelf los en is moeilijk te onderdrukken.
Het tweede netwerk hoort bij bewust, vrijwillig lachen en gebruikt heel andere gebieden — dezelfde die ook betrokken zijn bij spraak en bewuste spierbewegingen. "Vrijwillig lachen begint en stopt heel snel", aldus Scott, geciteerd door Neuroscience News. Het is nauwkeurig getimed en sociaal afgestemd: ideaal voor gesprekken en beleefdheidsmomenten.
Inzicht dankzij wakkere hersenoperaties
De onderzoekers baseerden hun conclusies op een groot aantal bestaande studies, waaronder gevallen van epilepsiepatiënten die wakker een hersenoperatie ondergingen. Tijdens zo'n ingreep worden hersengebieden elektrisch geprikkeld om te bepalen wat veilig verwijderd kan worden — en soms lokte dat onbedoeld een lach uit.
Dat leverde uniek inzicht op: patiënten konden zelf vertellen wat ze ervoeren. Prikkeling van het 'spontane' netwerk gaf een intense, echte lach met een gevoel van oprechte vrolijkheid. Prikkeling van het 'vrijwillige' netwerk gaf wél lachbewegingen, maar zonder enige bijbehorende emotie. Twee systemen, twee totaal verschillende ervaringen.
Het verband met pijn
Hier wordt het extra interessant. Een kerngebied van het spontane lachnetwerk speelt ook een rol in het natuurlijke pijndempende systeem van de hersenen. Dat is volgens de onderzoekers geen toeval: eerder onderzoek liet al zien dat lachen de pijngrens meetbaar verhoogt, vermoedelijk doordat het lichaamseigen 'gelukstoffen' als endorfines vrijmaakt.
De nieuwe bevinding geeft dat een anatomische basis: het zijn juist de oude, emotionele gebieden van het spontane lachnetwerk die overlappen met de pijnregulatie. Een échte, gemeende lach activeert dus deels hetzelfde netwerk dat ook pijnsignalen kan onderdrukken — het beleefde lachje doet dat niet.
Lachen als twee dingen tegelijk
De studie helpt ook verklaren waarom lachen bij sommige neurologische aandoeningen ontspoort, bijvoorbeeld bij vormen van dwanglachen. En ze werpt licht op de evolutie van lachen: het spontane netwerk is oud en delen we met andere primaten, terwijl het vrijwillige netwerk vermoedelijk recenter is en samenhangt met de verfijnde sociale communicatie van mensen.
Lachen is zo bezien niet één ding, maar twee: een oeroud emotioneel signaal én een geraffineerd sociaal instrument — dat als bonus ook nog eens onze pijn kan verzachten.
