In wetenschappelijke artikelen hoort elke bewering te steunen op een controleerbare bron. Maar in een groeiend aantal Nederlandse publicaties blijken die bronnen niet te bestaan. Onderzoek van De Groene Amsterdammer, samen met de Data School van de Universiteit Utrecht, laat zien dat het aantal van zulke 'spookbronnen' sinds de opkomst van ChatGPT sterk toeneemt.

Wat zijn spookbronnen?

Spookbronnen zijn verwijzingen naar artikelen, boeken of auteurs die in werkelijkheid niet bestaan — of die zo verminkt zijn dat ze niet terug te vinden zijn. Ze zijn een bekend bijverschijnsel van AI-chatbots. Zulke programma's 'hallucineren': ze voorspellen op basis van taalpatronen wat een plausibel antwoord is, zonder te weten of het klopt. Vraag je om een bronvermelding, dan kan er een keurig opgemaakte maar volledig verzonnen verwijzing uitrollen. Hoe specifieker de vraag — met namen, jaartallen en cijfers — hoe groter de kans daarop.

Wat het onderzoek vond

De onderzoekers doorzochten via de openbare wetenschapsdatabase OpenAlex meer dan honderdduizend open-access-artikelen van na 1 januari 2023, met minstens één auteur verbonden aan een Nederlandse universiteit. Daaruit kwam naar voren dat ongeveer één op de 550 artikelen een verzonnen bron bevat.

Zorgwekkender is de trend. Vanaf 2025 loopt het aandeel artikelen met spookbronnen snel op, tot ongeveer één op de 200. Over een periode van drie jaar gaat het om een verzevenvoudiging — een stijging die versnelde ná de introductie van ChatGPT eind 2022.

Niet alleen studenten

Het beeld dat vooral studenten met AI 'sjoemelen', klopt volgens het onderzoek niet. Juist gevestigde onderzoekers blijken generatieve AI te gebruiken op manieren die vragen oproepen over wetenschappelijke integriteit. Dat raakt een gevoelige plek: als verzonnen verwijzingen door de controle van vakgenoten (peer review) glippen, ondergraaft dat het vertrouwen in het hele systeem.

Wat eraan te doen is

De oplossing is deels technisch en deels een kwestie van discipline. Verwijzingen zijn te controleren via de unieke DOI-code, via databases en met speciale screeningtools. Uitgevers en universiteiten beginnen zulke controles in te bouwen. Maar de belangrijkste les is eenvoudig: wie AI gebruikt om te schrijven, moet elke bron zelf natrekken en niet blind vertrouwen op wat het model produceert.

Het onderzoek laat vooral zien dat handige hulpmiddelen ook nieuwe risico's meebrengen. Zolang chatbots overtuigend kunnen liegen, blijft menselijke controle — juist in de wetenschap — onmisbaar.