Het begon met een onschuldige vraag. Margaret Atwood wilde weten hoe een aflevering van de Britse detectiveserie Father Brown afliep en legde die vraag voor aan een AI-chatbot — naar eigen zeggen haar enige ontmoeting ooit met generatieve kunstmatige intelligentie. Het antwoord klopte niet.

Een verzonnen ontknoping

"Het gaf me het verkeerde antwoord, of het loog", vertelde Atwood onlangs op een literatuurfestival in Porto. "Maar het wist natuurlijk niet dát het loog, want het is geen mens — het is een groot taalmodel." De verklaring was veelzeggend: het model was getraind op recensies, die doorgaans juist géén ontknoping verraden. Met de verkeerde input kwam er zelfverzekerde onzin uit.

Daar trok ze haar bondige conclusie uit: het probleem met AI is "garbage in, garbage out". Je krijgt eruit wat erin gaat — en wat erin gaat, deugt lang niet altijd.

Niet alleen een technische klacht

Atwoods bezwaar reikt verder dan een misgelopen spoiler. AI-systemen worden gevoed met bestaande teksten, en zowel de kwaliteit als de herkomst daarvan is bepalend. Is het trainingsmateriaal eenzijdig, onbetrouwbaar of zonder toestemming gebruikt, dan zit dat in het eindproduct ingebakken.

Dat laatste raakt haar persoonlijk. Schrijvers klagen al langer dat hun werk zonder toestemming wordt gebruikt om AI-modellen te trainen. Atwood was in 2023 een van de meer dan achtduizend auteurs die via de Amerikaanse Authors Guild een open brief tekenden aan de top van bedrijven als OpenAI en Meta. De eis: vraag toestemming, vermeld de maker en betaal schrijvers voor het gebruik van hun werk.

"Een beroerde dichter"

Over de artistieke kwaliteit van AI is de schrijfster minstens zo uitgesproken. Nadat ze door AI in haar naam geschreven gedichten en proza onder ogen kreeg, oordeelde ze vernietigend: als dichter is AI voorlopig "echt verschrikkelijk", en als fictieschrijver stelt het evenmin veel voor.

Daar schuilt een serieuzer punt onder. AI bouwt tekst op uit patronen in bestaand werk, maar kent de menselijke ervaring — angst, verlangen, ironie, twijfel — niet van binnenuit. Het kan imiteren, niet voelen. En juist dat verschil maakt grote literatuur groot.

Gereedschap, geen orakel

Praktisch nut wil Atwood AI niet ontzeggen, maar menselijk toezicht blijft wat haar betreft onmisbaar. "Zelfs wie het zakelijk gebruikt, moet het controleren — want het maakt fouten." De technologie is een gereedschap, geen autoriteit. Een schrijver die haar hele leven verhalen uit eerste hand optekende, weet als geen ander waar literatuur vandaan komt: van mensen die iets hebben meegemaakt, niet van een model dat las wat anderen daarover schreven.