De twee polen van de aarde zijn allebei ijzig, maar ze werden dat niet op hetzelfde moment. Antarctica kreeg al zo'n 34 miljoen jaar geleden een omvangrijke ijskap, terwijl het noordelijk halfrond pas veel later — miljoenen jaren daarna — permanent bevroor. Nieuw onderzoek, gepubliceerd in het tijdschrift Science, biedt een verklaring voor dat grote tijdsverschil.
Een verschil van tientallen miljoenen jaren
Antarctica bevroor rond de overgang van het Eoceen naar het Oligoceen, ongeveer 34 miljoen jaar geleden. Op het noordelijk halfrond ontstond een blijvende ijskap op Groenland pas veel later, ergens rond 2,7 miljoen jaar geleden. Tussen die twee momenten zit dus een kloof van tientallen miljoenen jaren — een raadsel dat wetenschappers lang bezighield.
Een belangrijke reden is geografisch. Rond de zuidpool ligt een heel continent: land waarop sneeuw en ijs zich kunnen opstapelen. Rond de noordpool ligt daarentegen vooral oceaan, de Noordelijke IJszee. Zonder land op hoogte is het veel moeilijker om een dikke, blijvende ijskap te vormen.
Land dat omhoogkwam
Het nieuwe onderzoek voegt daar een verrassend mechanisme aan toe. Volgens de wetenschappers — onder leiding van onderzoekers van de Universiteit van Southampton — speelde het opstuwen van land een sleutelrol. Toen continenten in het verre verleden uiteenbraken, kwamen er diep in de aardmantel trage bewegingen op gang die grote delen van Oost-Antarctica omhoog duwden.
Daardoor ontstond onder meer het Gamburtsev-gebergte, dat nu volledig onder het ijs schuilgaat. Door die opstuwing kwam een groot deel van Antarctica boven een kritische hoogte te liggen waarop sneeuw ook in de zomer niet meer smelt. Zo kon zich, laag op laag, een ijskap vormen.
Kou, hoogte en zeestromen
De hoogte was niet de enige factor. Rond dezelfde periode daalde het gehalte aan kooldioxide (CO₂) in de atmosfeer, waardoor het wereldwijd afkoelde. Bovendien raakte Antarctica geografisch geïsoleerd toen de zeestraten rondom het continent opengingen. Daardoor kon een krachtige zeestroom rond Antarctica ontstaan — de Antarctische Circumpolaire Stroom — die koude zich als het ware om het continent liet sluiten en warme wateren op afstand hield.
De combinatie van opgestuwd, hooggelegen land, dalende CO₂ en een isolerende zeestroom maakte Antarctica tot de ideale plek voor vroege, permanente vergletsjering. Het noordpoolgebied, zonder continent op hoogte, moest nog tientallen miljoenen jaren wachten.
Waarom dit ertoe doet
Het onderzoek is meer dan een blik in een ver verleden. Begrijpen hoe en waarom ijskappen ontstaan — en welke rol hoogte, CO₂ en zeestromen daarbij spelen — helpt wetenschappers ook om beter te doorgronden hoe gevoelig die ijskappen zijn voor verandering. In een tijd waarin het ijs op aarde juist krimpt, is kennis over hoe het ooit ontstond bepaald geen overbodige luxe.
